Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της έκθεσης Hydropower Projects on Balkan Rivers που εκπονήθηκε από το Riverwatch και EuroNatur το 2025, στην περιοχή καταγράφονται 3.188 υδροηλεκτρικά έργα σε διαφορετικά στάδια αδειοδότησης με τα 94 από αυτά να βρίσκονται υπό κατασκευή και τα 1.836 να είναι ήδη σε λειτουργία. Η συντριπτική πλειονότητα (περίπου 92%) αφορά ΜΥΗΕ ισχύος κάτω των 10 MW, τα οποία ενώ έχουν περιορισμένη συνεισφορά στην παραγωγή ενέργειας, αλλοιώνουν ανεπανόρθωτα τα οικολογικά και περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά των ποταμών. Συγκεκριμένα διακόπτουν τη φυσική ροή, κατακερματίζουν τα υδάτινα οικοσυστήματα και περιορίζουν την ελεύθερη επικοινωνία νερού, ειδών και ανθρώπινων κοινοτήτων. Σχεδόν τα μισά από αυτά τα έργα υλοποιούνται εντός προστατευόμενων περιοχών, ενώ από το 2022 περισσότερα από 1.100 χιλιόμετρα ποταμών έχουν υποβαθμιστεί λόγω της λειτουργίας 110 νέων έργων (Hydropower Projects on Balkan Rivers, 2025).
Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται έντονη αύξηση της κατασκευής υδροηλεκτρικών έργων στα Βαλκάνια, με σοβαρές επιπτώσεις στους ποταμούς και τις τοπικές κοινωνίες
Σύμφωνα με το αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), η προβλεπόμενη εγκατεστημένη ισχύς των Υδροηλεκτρικών Έργων στην Ελλάδα για το 2025 αντιστοιχούσε σε μόλις 1% της συνολικής εγκατεστημένης ισχύος όλων των τεχνολογιών παραγωγής ενέργειας, ενώ η προβλεπόμενη συνεισφορά τους με ορίζοντα το 2050 εκτιμάται ότι θα μειωθεί στο 0,7% της συνολικής εγκατεστημένης ισχύος παραγωγής ενέργειας. Παράλληλα, η πρόβλεψη της ετήσιας ζήτησης ενέργειας που καλύπτεται από ΜΥΗΕ ανερχόταν στο 1,3% για το 2025, ενώ με ορίζοντα το 2050 προβλέπεται να περιοριστεί στο 0,9%, γεγονός που αντιστοιχεί σε μείωση της τάξης του 30%.
Στην ηπειρωτική Ελλάδα μέχρι σήμερα λειτουργούν 130 μικρά υδροηλεκτρικά έργα ενώ συνολικά 508 ΜΥΗΕ βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια αδειοδότησης (Ιούνιος 2024). Από αυτά, 431 (84,8%) έχουν λάβει Άδεια Παραγωγής, βρίσκονται δηλαδή ήδη σε λειτουργία, 21 (4,1%) έχουν εξασφαλίσει Άδεια Εγκατάστασης, ενώ 57 (11,2%) παραμένουν υπό αξιολόγηση. Η χωρική τους κατανομή δεν είναι ομοιόμορφη, καθώς παρουσιάζουν έντονη συγκέντρωση στις ορεινές περιοχές της Δυτικής, Κεντρικής και Βόρειας Ελλάδας, με το μεγαλύτερο μέρος να εντοπίζεται στην οροσειρά της Πίνδου.
Γιατί η προστασία του ποταμού Αώου αποτελεί αναγκαιότητα για το μέλλον;
Ο διασυνοριακός ποταμός Αώος/Vjosa είναι ένας από τους τελευταίους ποταμούς ελεύθερης ροής στην Ευρώπη. Με συνολικό μήκος περίπου 270 χιλιομέτρων, πηγάζει από την Ελλάδα, διασχίζει το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου και 13 περιοχές του Δικτύου Natura 2000, και διασχίζοντας το Εθνικό Πάρκο Άγριου Ποταμού Vjosa στην Αλβανία, εκβάλλει στην Αδριατική. Αυτό που τον καθιστά διεθνώς μοναδικό είναι ότι σχεδόν στο σύνολό του, τόσο ο Αώος όσο και οι παραπόταμοί του, παραμένουν ελεύθεροι από φράγματα ή άλλου είδους εμπόδια, σχηματίζοντας ένα σπάνιο, ζωντανό ποτάμιο δίκτυο. Ο Αώος δεν είναι απλώς ένα φυσικό στοιχείο αλλά ένα πολύπλοκο οικοσύστημα υψηλής οικολογικής αξίας και εξαιρετικής ομορφιάς το οποίο χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα πολιτιστικά και κοινωνικά γνωρίσματα. Παρά τη διεθνή αναγνώριση της αξίας του, στις πηγές του, κατασκευάστηκε το 1987 το υδροηλεκτρικό έργο του Φράγματος των Πηγών Αώου, το οποίο εκτός από την κατάτμηση του ποταμού για τα πρώτα χιλιόμετρα ροής του, χαρακτηρίζεται και από την απουσία οικολογικής παροχής, με σοβαρές επιπτώσεις στα οικοσυστήματα του ποταμού.
Λεκάνη απορροής Αώου - ΜΥΗΕ
Σύμφωνα με τη συστηματική έρευνα του MedINA και τα πιο πρόσφατα στοιχεία της ΡΑΑΕΥ:
Η πυκνή χωροθέτηση των έργων, ιδιαίτερα στους παραποτάμους του Αώου, όπως ο Σαραντάπορος, θα εντείνει τον κατακερματισμό του υδρογραφικού δικτύου, μειώνοντας τη φυσική ροή και προκαλώντας συσσωρευτικές οικολογικές επιβαρύνσεις. Σε έναν από τους τελευταίους ποταμούς ελεύθερης ροής της Ευρώπης, η προστασία του Αώου δεν είναι επιλογή, αλλά αναγκαιότητα για τη διατήρηση της οικολογικής του ακεραιότητας και του μέλλοντος των κοινοτήτων που εξαρτώνται από αυτόν.
Πώς λειτουργεί η διαδραστική πλατφόρμα Small Hydro Watch;
Η πλατφόρμα Small Hydro Watch αποτελεί ένα διαδραστικό εργαλείο χαρτογράφησης που αποτυπώνει τα μικρά υδροηλεκτρικά έργα στη λεκάνη απορροής του Αώου και στο Εθνικό Πάρκο Τζουμέρκων, επιτρέποντας παράλληλα την παρακολούθηση της εξέλιξης της αδειοδότησής τους. Κάθε έργο εμφανίζεται στον χάρτη με δύο διακριτά σημεία, που αντιστοιχούν στη θέση υδροληψίας και στον σταθμό παραγωγής, με διαφορετικό σχήμα και χρώμα ανάλογα με την κατάσταση του έργου (υπό αξιολόγηση, με έγκριση περιβαλλοντικών όρων, με άδεια παραγωγής, άδεια εγκατάστασης ή σε λειτουργία). Με την επιλογή κάθε σημείου, ο χρήστης μεταφέρεται απευθείας στον ιστότοπο Διαύγεια, όπου είναι διαθέσιμα τα σχετικά διοικητικά έγγραφα, ενώ παράλληλα παρέχονται συνοδευτικές πληροφορίες για το συγκεκριμένο έργο, όπως η θέση του στο ποτάμιο δίκτυο και το στάδιο αδειοδότησης. Έτσι, η πλατφόρμα λειτουργεί ως εργαλείο διαφάνειας και τεκμηρίωσης, διευκολύνοντας την πρόσβαση στην πληροφορία τόσο για πολίτες όσο και για ερευνητές και φορείς της δημόσιας διοίκησης. Παράλληλα, στον ίδιο χάρτη αποτυπώνονται τα διαφορετικά καθεστώτα προστασίας σε όλη τη λεκάνη απορροής του Αώου, όπως περιοχές του Δικτύου Natura 2000, το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου και άλλες θεσμοθετημένες ζώνες προστασίας.
Ο αριθμός των ΜΥΗΕ έργων που εμφανίζεται στον χάρτη μπορεί να μεταβάλλεται διαρκώς. Τα δεδομένα ενημερώνονται και ανανεώνονται τακτικά βάσει των αλλαγών στο στάδιο αδειοδότησής τους ή όταν προκύπτουν νέες πληροφορίες για το κάθε έργο. Ο χάρτης αποτυπώνει κάθε φορά την πιο πρόσφατη καταγεγραμμένη εικόνα της κατάστασης στην ευρύτερη λεκάνη απορροής του Αώου.